جامعه اطلاعاتی و گزارشی از فرآیندهای بین‌المللی تثبیت آن
*بهزاد دوران

‏ جامعه اطلاعاتی: اندیشه‌های بنیادی، دیدگاه‌های انتقادی و چشم‌اندازهای جهانی 
‏ دكتر كاظم معتمدنژاد
‏ مركز پژوهش‌های ارتباطات
‏ 1384، 360 صفحه

مقدمه
"جامعه اطلاعاتی" امروز دیگر به مدد نشست‌ها و سمینارهای ملی و منطقه‌ای و پوشش مناسب خبری آن‌ها توسط سازمان‌های اطلاع‌رسانی رسانه‌ای کشور، برای قاطبه هم‌وطنان و بسیاری از فارسی‌زبانان مفهومی آشنا محسوب می‌شود. آن‌قدر که هر روزنامه و مجله‌ای (از مجلات فنی ـ تخصصی گرفته تا نشریات عامه‌پسند و به اصطلاح زرد) را ورق بزنید، بعید است به مطلبی در این‌باره برنخورید. این البته برای یک رشته علمی یا یک حوزه پژوهش تخصصی، هم خوب است و هم بد. خوب است چون از یک‌سو توجه سیاست‌مداران را جلب می‌کند و از سوی دیگر افکار عمومی را نه‌تنها پذیرای صرف بودجه در آن زمینه می‌سازد، که این امر را به خواسته ایشان بدل می‌کند؛ و بد است چون از فرط تکرار و راه ‌یافتن به زبان عامه باعث بی‌میلی و حتی پرهیز پژوهشگران می‌شود، و اذهان را آن‌قدر خسته و ملول می‌سازد که دیگر توجهی را برنمی‌انگیزد و در نتیجه هم پشتوانه افکار عمومی را از دست می‌دهد و هم حساسیت اولیای امور را و بدین‌ترتیب، پر واضح و آشکار و حتی بدیهی است که دیگر هیچ آدم عاقلی هم پیدا نمی‌شود كه برای چیزی که همه فکر می‌کنند همه چیزش را می‌دانند، ذره‌ای هزینه کند. اما به رغم این همه هیاهو، هنوز کمتر پژوهش جدی و قابل قبولی در این زمینه انجام گرفته یا به زبان فارسی منتشر شده است. این کاستی البته خاص ایران نیست، که تا حدودی عارضه‌ای جهانی است (تومی 1383: 7).
در هر حال کتاب حاضر در این وانفسا، چه به اعتبار عنوان پرطمطراقش (که ناشر را واداشته تا آن را ذیل مجموعه "مطالعات راهبردی" دسته‌بندی نماید)، چه به اعتبار نویسنده‌اش، و چه به اعتبار ناشرش که از دو سو به مراکز پژوهشی و دانشگاهی نسب می‌برد، در خواننده انتظارات زیادی ایجاد می‌کند. در این نوشته پس از معرفی اجمالی کتاب به ارزیابی همین نکته می‌پردازیم که تا چه پایه در برآوردن چنان انتظاراتی موفق بوده است.
معرفی کتاب
کتاب که در چهار فصل تنظیم شده است، دومین اثر از "مجموعه مطالعات راهبردیِ" ناشر در حوزه جامعه اطلاعاتی محسوب می‌شود. پس از یادداشت کوتاه و عمومی "مرکز پژوهش‌های ارتباطات" درباره این مجموعه، معتمدنژاد در پیش‌گفتارِ خود پس از اشاره به زمینه بحث، ضرورت و اهمیت آن، و هدف از تالیف کتاب و چگونگی تهیه و تدوین محتوا، به معرفی فصول می‌پردازد. وی تدوین ماخذ به زبان فارسی را در این حوزه، در شرایطی که طی سال‌های اخیر شناختِ ماهیت و ابعاد جهانی فناوری ارتباطات و اطلاعات مورد توجه ویژه‌ای قرار گرفته است، به رغم برگزاری سه سمینار ملی و منطقه‌ای و سلسله نشست‌های تدارکاتی برای شرکت در "اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی"، و مجموعه مقاله‌ها و گزارش‌های متعدد و معدود کتاب‌های منتشره طی سه ـ چهار سال اخیر، کماکان ضروری می‌داند؛ خاصه منابعی به لحاظ نظری جامع‌تر که علاوه‌بر اندیشه‌های بنیادی و دیدگاه‌های انتقادی مربوط، حاوی اطلاعاتی ـ هر چند کلی ـ درباره چند و چون گذار کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه به این جامعه جدید و چشم‌اندازهای جهانی آن باشد.
مقدمه: پس از پیش‌گفتار، مقدمه کتاب با عنوان "جهانی‌سازیِ جامعه اطلاعاتی" به تشریح روندِ شکل‌گیری و گسترشِ اندیشه‌هایِ خاصِ ترویجِ مفهومِ جامعه اطلاعاتی و سیاست‌ها و برنامه‌های قدرت‌های بزرگ و برخی از سازمان‌های تخصصی بین‌المللی برای کاربرد این مفهوم در راه گسترش فعالیت‌های اقتصادی و بازرگانی مؤسسات خصوصی بزرگ ارتباطی و فروش هر چه بیشتر تکنولوژی‌های نوین اطلاعات و ارتباطات به تمام کشورهای جهان، و به عبارت دیگر چگونگی جهانی‌سازی جامعه اطلاعاتی اختصاص یافته است. بدین‌ترتیب، ابتدا دیدگاه‌های خوش‌بینانه درباره جامعه اطلاعاتی از سویی، و استراتژی‌ها، سیاست‌ها و برنامه‌های کشورهای صنعتی (به‌ویژه ایالات متحده) در چارچوب ایدئولوژی نوآزادی‌گرا (نئولیبرالیستی) و مسیر مقررات‌زدایی و خصوصی‌سازی ارتباطات از سوی دیگر مورد اشاره قرار می‌گیرد. سپس فرایند جهانی‌سازیِ نظام نوآزادی‌گرای کنونی و ارتباط نزدیک آن با جامعه اطلاعاتی تشریح می‌شود که با امضای موافقت‌نامه سازمان جهانی تجارت از سوی نمایندگان اکثر کشورها، به سلطه جهانیِ بخشِ خصوصی بر ارتباطات، صورتی عینی و عملی داده است. پس از این دو، نوبت به طرح آرای معارضه‌جویانه ـ به‌طور خاص آرای نمایندگان سازمان‌های مدنیِ شرکت‌کننده در اجلاس جهانی سران جامعه اطلاعاتی در ژنو ـ علیه دیدگاه حاکم می‌رسد که به اعتقاد مولف، به چالش هواداران نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات در مباحثه‌های طولانی سال‌های 1970 و 1980 اجلاسیه‌های کنفرانس عمومی یونسکو، شباهت بسیار دارد. این نظرها عمدتا بر سه نکته تاکید داشتند:
1. بسط و تحکیم ناموازنه رسانه‌ای به نفع غرب در پی استقرار دکترین جریان آزاد اطلاعات؛
2. سلطه فزاینده صنایع ارتباطی و رسانه‌ای غربی بر فعالیت رسانه‌های کشورهای کوچک و فقیر از طریق تملک آن‌ها؛
3. اهمیت روزافزون فناوری‌‌های تحت کنترل کشورهای غربی در فرایندهای تولید و توزیع رسانه‌ای دیگر کشورها.
در آخر برخوردهای دو دیدگاه برای برگزاری اجلاسی جهانی تا اجلاسِ ژنو پیگیری می‌شود ـ اجلاسی که به دلیل همین اختلاف‌نظرها در نهایت با دو اعلامیه نهایی خاتمه یافت.
مقدمه فصل یکم که پس از مقدمه نسبتا مفصل مولف بر کتاب ، پیش‌‌روی خواننده قرار می‌گیرد، مطلبی است که می‌توانست (و بهتر بود) فارغ از عنوان مقدمه، در ابتدای فصل قرار گیرد؛ چرا که تنها وجه مقدمه ‌بودنش، تقدم آن در ترتیب صفحات است (نقیصه‌ای که کم و بیش در مقدمه‌های دیگر فصول نیز به چشم می‌خورد).
فصل یکم: اندیشه‌های بنیادی جامعه اطلاعاتی، در سه بخش مشتمل است بر بخش یکم: جامعه پساصنعتی یا جامعه اطلاعاتی، در معرفی آرای "دانیل بل" و "آلن تورن" درباره جامعه پساصنعتی؛ بخش دوم: ساختار اقتصادی جامعه اطلاعاتی، در تشریح جایگاه اقتصاد معرفتی یا اقتصاد اطلاعاتی در کنار بخش‌های اقتصادی کشاورزی، صنعتی و خدماتی بر اساس یافته‌های "فریتز مکلوپ" و "مارک‌اوری پورات"؛ و بخش سوم: از جامعه اطلاعاتی تا جامعه معرفتی، در طرح آرای هواداران کاربرد واژه جامعه معرفتی به جای جامعه اطلاعاتی.
فصل دوم: چشم‌انداز جهانی جامعه اطلاعاتی، در چهار بخش مشتمل است بر بخش یکم: اینترنت و جامعه اطلاعاتی، در مرور تاریخچه پیدایش، بسط و گسترش اینترنت؛ بخش دوم: سیاست‌ها و برنامه‌های ایالات متحده آمریکا و دیگر کشورهای بزرگ غربی در مورد جامعه اطلاعاتی، در شرح خط سیر سیاست‌ها و برنامه‌های ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپایی (و فرانسه، آلمان و انگلستان) و ژاپن برای ایجاد و گسترش بزرگراه‌ها و زیرساخت‌های اطلاعاتی؛ بخش سوم: نقش گروه کشورهای بزرگ صنعتی در پیشبرد جامعه اطلاعاتی، در معرفی اجمالی مباحث کنفرانس بروکسل (فوریه 1995) و تشریح بند به بند منشور اُکیناوا درباره جامعه اطلاعاتی جهانی (ژوئیه 2000)؛ و بخش چهارم: اقدام‌ها و برنامه‌های شورای اقتصادی و اجتماعی ملل متحد درباره کاربرد فناوری‌‌های اطلاعات و ارتباطات در توسعه، در تشریح گزارش 45 بندی گروه کارشناسیِ فناوری‌‌های اطلاعات و ارتباطاتِ شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل (مه 2000).
فصل سوم: نابرابری جهانی در توسعه ارتباطات، در سه بخش مشتمل است بر بخش یکم: تلفن، حلقه گمشده ارتباطات توسعه، در تشریح اجمالی دو گزارش کمیسیون مایتلاند (1984) و گزارش گروه مشورتی سیاست‌های ارتباطی (1989)، و مروری بر ضریب نفوذ تلفن طی سه دهه اخیر در کشورهای مختلف دنیا از جمله ایران؛ بخش دوم: حلقه گمشده جدید: شکاف دیجیتال، در تشریح گزارشی از اتحادیه بین المللی ارتباطات دور (آی‌تی‌یو) با عنوان حلقه گمشده جدید: شکاف دیجیتال (2002) که عمدتا به عوامل کیفی هم‌چون آموزش و زبان اشاره دارد؛ بخش سوم: شاخص‌های دسترسی به اطلاعات دیجیتال برای جامعه اطلاعاتی، در تشریح گزارش توسعه ارتباطات دورِ آی‌تی‌یو (2003) که به معرفی شاخص‌های دسترسی به اطلاعات دیجیتال برای جامعه اطلاعاتی و جایگاه کشورهای مختلف دنیا از لحاظ دسترسی، بر اساس نخستین نمایه جهانی دسترسی به اطلاعات دیجیتال می‌پردازد و با شرح اجمالی نقش فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات در مسیر تحقق اهداف اعلامیه سران جهان به مناسبت فرارسیدن هزاره جدید (سپتامبر 2000) پایان می‌پذیرد.
فصل چهارم: دیدگاه‌های انتقادی درباره جامعه اطلاعاتی، در چهار بخش مشتمل است بر بخش یکم: آشنایی با چند دیدگاه انتقادی، در شرح اندیشه "آلن تورن" درباره اشکال جدید سلطه در جامعه پساصنعتی که آن را برنامه‌ای ‌شده می‌خواند، و شرح آن‌چه که "سز هاملینک" اسطوره انقلاب اطلاعات می‌نامید، و شرح منطق فرهنگی سرمایه‌داری مدنظر "فردریک جیمسون"، و شرح دیدگاه "زبیگنیو برژینسکی" درباره پایان عصر امپریالیسم، و شرح نقد "روبرتو ساویو" بر روند کالایی‌سازی اطلاعات و فرهنگ در جریان جهانی‌سازی اقتصاد سرمایه‌داری؛ بخش دوم: دیدگاه‌های انتقادی "آرمان ماتلار"، اختصاص یافته به ترجمه و تلخیص مقاله وی با عنوان "به سوی جامعه اطلاعاتی جهانی: چشم‌اندازی تاریخی" ارائه‌شده در نخستین سمینار میان‌منطقه‌ای کشورهای آسیای مرکزی ـ غربی و جامعه اطلاعاتی (شهریور 1380 تهران)؛ بخش سوم: دیدگاه‌های انتقادی "آنتونیو پاسکوالی"، اختصاص یافته به ترجمه و تلخیص مقاله وی با عنوان "جامعه اطلاعاتی: موردی برای تشکیل یک دادگاه بین‌المللی" منتشره در فصل‌نامه توسعه رسانه‌ها (دسامبر 2002)؛ و بخش چهارم: دیدگاه‌های انتقادی "فیلیپ کئو"، اختصاص یافته به ترجمه و تلخیص دو سخنرانیِ وی به ترتیب با عناوین "حقوق و اخلاق در جامعه اطلاعاتی" ایراد شده در سومین کنگره بین‌المللی اخلاق اطلاعات (نوامبر 2000) و دیگری "دسترسی همگانی به اطلاعات الکترونی در عصر معرفتی جهانی" ایرادشده در نخستین سمینار میان‌‌منطقه‌ای کشورهای آسیای مرکزی ـ غربی و جامعه اطلاعاتی (شهریور 1380 تهران).
نقد و بررسی
پیش از هر چیز باید اذعان داشت (چنان‌که پیشتر هم اشاره شد) وجود دست‌کم دو عنوان کتاب در حوزه نظریِ جامعه اطلاعاتی به زبان فارسی، کتابی تازه در این حوزه، آن‌هم به قلم دکتر معتمدنژاد، توقع بسیار بالایی برمی‌انگیزد؛ انتظاری که متاسفانه برآورده نمی‌شود. شاید اگر عنوان کتاب به "سیری اجمالی در راهبردها، سیاست‌ها و برنامه‌های ملی و بین‌المللی برای نیل به جامعه اطلاعاتی طی پنجاه سال اخیر به همراه برگردان چند خطابه انتقادی" تغییر می‌یافت، هم به محتوا نزدیک‌تر بود و هم تکمله مناسبی بود بر کتاب قبلی ایشان. در واقع، هم رویکرد مولف و هم حدود ثلث مطالب کتاب حاضر (بخش یکم و عمده بخش پنجم) در هر دو کتاب ثابت است.
البته از حق نگذریم کتاب حاوی مباحث نظری هم هست، ولی به واسطه نداشتن یك چارچوب نظری مشخص و منسجم، و فقدان عمق کافی و تازگی، پاسخ‌گوی ذهن پرسش‌گر مخاطب نیست. حرجی هم نیست، چرا که مولف اذعان دارد كه محتوای کتاب را از مجموعه یادداشت‌ها و نوشته‌های پراکنده خود با هدف ارایه در کلاس یا ایراد سخنرانی به مناسبت‌های مختلف، تدارک دیده و در نتیجه نایکنواختی‌های اجتناب‌ناپذیر در صورت و محتوا و تکرار مطالب هم از این رو است ـ برخی مطالب با تامل بیشتر و با ارجاع‌دهی به منابع معتبر آکادمیک و برخی دیگر در حد ترجمه و تلخیص نوشته و سخنرانی (ص 2).
نکته دیگری که به لحاظ محتوایی در کتاب به چشم می‌خورد بدبینیِ آشکار مولف است نسبت به مفهوم جامعه اطلاعاتی؛ به قسمی که گویا دست‌هایی پسِ پرده می‌بیند که جهان را به سمت برآوردنِ اهدافِ مادی و سودجویانه و سلطه‌گرانه خود (گروه هشت کشور صنعتی به سرکردگی ایالات متحده آمریکا) پیش می‌برد. این توطئه‌انگاری و دسیسه‌پنداری که از همان ابتدا در گزینش معادل جهانی‌سازی به جای جهانی‌شدن برای globalization به چشم می‌خورد، هر چند ممکن است رگه‌هایی از واقعیت هم داشته باشد، اما با ساده‌سازی مفرط زمینه پیچیده حیات اجتماعی، راه را بر هرگونه تحلیل و تبیین اصولی سد می‌کند و از آن‌جا که متضمن این مفروضه است که ابرقدرت‌ها (یا ایالات متحده آمریکا) بر هر کاری توانا هستند و دیگر کنشگران، بندیان دست‌وپا بسته‌ای بیش نیستند، با این که به ظاهر می‌کوشد برای آحاد این كنشگران عاملیت قایل شود، ولی به واسطه موقعیت متناقض‌ گونه‌اش، طرفی نمی‌بندد. در حالی‌که بدون چنین مفروضه مزاحم و محدودکننده‌ای هم قابل قبول‌‌تر (و بنابراین واقع‌بینانه‌تر) می‌توان نسبت به تبیین وضعیت اقدام کرد و هم بطور پذیرفتنی‌تری می‌توان به دفاع از عاملیت آحاد در عرصه ملی و بین‌المللی پرداخت.
آخرین نکته محتوایی آن که مولف، واژه‌های knowledge economy و knowledge base society را به جای اقتصاد دانشی و جامعه دانشی (یا دانش‌مدار یا دانش‌محور یا دانش‌مبنا)، به ترتیب "اقتصاد معرفتی" و "جامعه معرفتی" ترجمه کرده. این در حالی است که "یزدان‌پور" معادل "جامعه دانایی" را برای واژه اخیر برگزیده (تومی 1383). در هر حال به جز این نقیصه نایکسانیِ برگردان‌ها در آثار یک ناشر (که متوجه ناشر است)، نفس معادل گذاری‌ها با وجود معادل‌های نسبتا متداول مذکور، موجه نمی‌نماید؛ چرا که حاصلی جز تشتت خاطر خواننده به بار نمی‌آورد.
از نکات محتوایی که بگذریم، چند نکته صوری باقی می‌ماند. نخستین نکته به ارجاع‌دهی‌ها باز می‌گردد که به‌رغم دقتی که مصروف آن‌ها شده است، گویا در اثر اشتباهی، در "بخش دوم از فصل چهارم" نحوه ارجاع‌دهی معلوم نیست؛ در حالی که در متن به منبعی ارجاع نشده است و چنان که از متن برمی‌آید، باید ترجمه و تلخیصِ پیوسته مقاله‌ای واحد از ماتلار باشد، ولی در پایانِ فصل به منابعی ارجاع شده است، یا در یادداشت‌های "بخش یکمِ فصل چهارم" مابین یادداشت 6 و 7، منبعی بدون شماره از ماتلار آدرس‌دهی شده که محل آن نامعلوم است.
و آخر این که ناشر، کتابِ قبلیِ مولف را در زمره مجموعه "مطالعاتِ موردی" قرار داده است و کتاب اخیر را چنان که اشاره شد در زمره مجموعه "مطالعاتِ راهبردی"؛ که با توجه به آن‌چه که اشاره شد بهتر بود هر دو کتاب با توجه به فرم و محتوایشان در زمره مجموعه "گزارش‌ها" قرار می‌گرفتند.
با این همه، مزایای کتاب فراوان است و صرفِ‌نظر از عنوان آن، خدشه‌ای بر جایگاه والا و منحصر به فرد آن وارد نیست؛ زیرا در ادامه و در تکمیل کتاب قبلی مولف، گامی ارزنده محسوب می‌شود، گامی در مسیر ارایه گزارشی دست اول و با جزئیات و حواشی فراوان از فرایندهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری ـ به‌ویژه در سطح بین‌المللی، آن هم در بستری تاریخی ـ که پرداختن بیش از این بدان، اشرافی می‌طلبد در دست کم دو رشته حقوق بین‌الملل و ارتباطات بین‌الملل که از عهده نگارنده این سطور خارج است. ناگفته نماند که از دیگر مزیت‌های کتاب وجود کتاب‌شناسی، و نمایه‌های جداگانه موضوعی و اعلام است.

منابع:
ـ تومی، ایلکا؛ (1383). جامعه دانایی و پرسش‌های پژوهشی آینده (ترجمه اسماعیل یزدان‌پور )، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی و مرکز پژوهش‌های ارتباطات.
ـ دوران، بهزاد؛ (1378). معرفی سه کتاب درباره جامعه اطلاعاتی، کتاب ماه علوم اجتماعی، شماره 28، 28 ـ 25.
ـ محسنی، منوچهر؛ (1380). جامعه‌شناسی جامعه اطلاعاتی، تهران: نشر دیدار.
ـ معتمدنژاد، کاظم؛ (1382). اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی، تهران: مرکز پژوهش‌های ارتباطات.
ـ وبستر، فرانک؛ (1380). نظریه‌های جامعه اطلاعاتی (ترجمه اسماعیل قدیمی)، تهران: قصیده‌سرا.
ـ وبستر، فرانک؛ (1382). نظریه‌های جامعه اطلاعاتی (ترجمه مهدی داودی)، تهران: وزارت امور خارجه.
ـ تیتر اصلی؛ (1379). "[فصلنامه] نمایه پژوهش، ویژه‌نامه جامعه اطلاعاتی، 4 (15)".

پی‌نوشت:
1. برگزاری سلسله نشست‌های تدارکاتی برای اجلاس دوم سران جامعه اطلاعاتی در ژنو طی یکسال و نیم اخیر توسط مرکز پژوهش‌های ارتباطات در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی.
2. نخستین سمینار میان‌منطقه‌ای کشورهای آسیای مرکزی ـ غربی و جامعه اطلاعاتی (شهریور 1380 تهران).
3. مثل راه‌اندازی سرویس جامعه اطلاعاتی در خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).
4. پیامد اصلی چنین روندی جایگزینی کارهای نظری و تجربی آکادمیک (برای مثال آثار نظری "دانیل بل" و "آلن تورن"، و تحقیقات تجربی "فریتز ماکلوپ" و "مارک پورات" در دهه هفتاد) با آثار عامه‌پسند دارای اهداف خاص سیاسی است (کتاب حاضر ص 9).
5. نخستین اثر از این مجموعه، کتاب "ایلکا تومی" است.
6. یکی نظریه‌های جامعه اطلاعاتی "فرانک وبستر" با دو ترجمه (1380) و (1382) و دو دیگر "جامعه دانایی" و "پرسش‌های پژوهشی آینده" "ایلکا تومی" (1383).
7. معتمدنژاد، کاظم؛ (1382) اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی. تهران: مرکز پژوهش‌های ارتباطات.
8.کافی است معادل‌های جا افتاده‌ای را که برای knowledge management به عنوان مدیریت دانش (و نه مدیریت معرفت یا دانایی) یا مهندسی دانش برای knowledge engineering (به جای مهندسی معرفت یا دانایی) متداول گشته، مدنظر قرار دهیم.

ارتباطات سنتی؛ گذشته همچنان موجود
*شعبان‌علی بهرام‌پور

‏ درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران
‏ دكتر محمد‌مهدی فرقانی
‏ مركز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها
‏ 1382، 148 صفحه

ارتباط سنتی به مفهومی که رایج است شامل ارتباطات انسانی، شفاهی، چهره به چهره و بی‌واسطه فردی و گروهی و به یک عبارت به ارتباطات میان‌فردی اطلاق می‌شود. این نوع ارتباطات در گذشته و پیش از پیدایی وسایل ارتباطی جدید تنها وسیله اطلاع‌رسانی، مبادله پیام‌ها و برقراری ارتباط بین افراد و گروه‌های مختلف اجتماعی بوده‌اند. در جوامعی که از لحاظ پیشینه تاریخی دارای نظام منسجم و کارآمد ارتباطات سنتی بوده‌اند، تامین نیازهای اطلاعاتی از طریق این شبکه برای مردم به نوعی فرهنگ و عادت تبدیل شده است. از این‌رو در کشورهایی که ارتباطات نوین بی‌توجه به چنین پشتوانه و پیشینه و بدون استفاده از عناصر موثر ارتباطات سنتی شکل گرفته‌اند، از نفوذ، اعتبار و کارآیی لازم برخوردار نیستند. اما در عین‌حال یک نکته بسیار مهم را باید در این‌جا مدنظر قرار داد که امروزه دیگر ارتباطات سنتی نیز نمی‌تواند بدون استفاده و کاربرد تکنولوژی جدید، نفوذ و تاثیر خود را در رقابت با رسانه‌های نوین اطلاع‌رسانی همچون گذشته حفظ کند. به عبارت دیگر اگر بتوان ارتباطات سنتی را در جوامع امروزی حفظ کرد، این امر تنها با کمک و بهره‌گیری از تکنولوژی‌های جدید میسر است که خود نیز قالب و هویت جدیدی را به مظروف تحمیل می‌کند.
ساختار کتاب
کتاب درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران از یک پیش‌گفتار، یک مقدمه طولانی به قلم دکتر کاظم معتمدنژاد، استاد برجسته رشته ارتباطات در ایران و چهار فصل تشکیل شده است. فصل اول به اهمیت و ضرورت شناخت ارتباطات سنتی، فصل دوم به سطوح و ساختارهای ارتباطات سنتی و فصل سوم به بازشناسی برخی از ارتباط‌گران، پیام‌ها و شیوه‌های ارتباطات سنتی پرداخته است.
در فصل چهارم به نقش شبکه ارتباطات سنتی در برخی جنبش‌های اجتماعی ایران پرداخته شده است. کتاب همچنین دارای یک پیوست با عنوان "بخش مصور" شامل 28 قطعه عکس از مساجد، منابر، میادین، بازارها، حمام‌های عمومی، قهوه‌خانه‌ها، زورخانه‌ها، نقالی، تعزیه‌خوانی، پرده‌خوانی است که همگی از نمادهای ارتباطات سنتی هستند.
عکس‌های مذکور همگی سیاه و سفید و مربوط به اماکن به اصطلاح "سنتی و قدیمی" هستند.
محتوای کتاب
کتاب دارای مقدمه ارزش‌مندی است که بدون آن ناقص است. در این مقدمه، آقای دکتر معتمد‌نژاد به جایگاه ارتباطات سنتی در مطالعات ارتباطی معاصر پرداخته است. مهم‌ترین حسن و ویژگی مقدمه آن است که تاریخچه‌ای از مطالعات و تحقیقات در حوزه ارتباطات سنتی را با خود به همراه دارد.
از نظر آقای دکتر معتمد‌نژاد، ورود ارتباطات سنتی به عرصه مطالعات و تحقیقات تخصصی ارتباطی از دوره پس از جنگ جهانی دوم، به دنبال برخی بررسی‌های تاریخی درباره نقش ارتباطات در تحول تمدن‌ها، و تحت تاثیر مقتضیات سیاست‌ها و برنامه‌های کشورهای غرب برای نوسازی کشورهای توسعه نیافته و تازه استقلال یافته جهان سوم و تکیه بسیاری از نظریه‌پردازان سیاست‌شناس و اقتصاددان غربی بر وجود تمایز بنیادی بین جوامع سنتی و جوامع مدرن و ضرورت گذر از وضعیت سنتی و وضعیت نوین، صورت گرفته است. از آن‌رو نویسنده در ابتدا به ارتباطات و تحول تمدن‌ها و امپراتوری‌ها، ارتباطات و نوسازی، گذر از جامعه سنتی، یونسکو و حمایت جهانی از ارتباطات سنتی می‌پردازد و با تکیه بر کتاب‌های دانیل لرنر محقق برجسته مطالعات ارتباطی در آمریکا و "گزارش کمیسیون مک براید" این سه مبحث را مورد بررسی انتقادی قرار می‌دهد.
بخش دیگر مقدمه به مطالعات مربوط به ارتباطات سنتی در ایران اختصاص دارد. از نظر نویسنده توجه جهانی به اهمیت ارتباطات سنتی در مطالعات ارتباطی، در طول دهه‌های 1970 و 1980 برخی از محققان ایرانی را نیز به بررسی و پژوهش در این زمنیه تشویق کرد. این مطالعات به ویژه در اوایل دهه 1980، تحت‌تاثیر شرایط خاص انقلاب اسلامی ایران و نقش بسیار مهم ارتباطات سنتی در پیروزی این انقلاب رو به پیشرفت و گسترش گذاشت.
از این‌رو این بخش از مقدمه به طور جداگانه به پژوهش‌های پیش از انقلاب و پژوهش‌های پس از انقلاب می‌پردازد و تا آن‌جا که ممکن است توضیحاتی درباره آن‌ها ارایه می‌دهد.
فصل اول کتاب درباره اهمیت و ضرورت شناخت ارتباطات سنتی است. در این فصل ابتدا نویسنده کتاب به دیدگاه‌های چند تن از صاحب‌نظران علوم ارتباطات در مورد نقش ارتباطات سنتی در جنبش‌های اجتماعی معاصر اشاره می‌کند و با تکیه بر انقلاب اسلامی ایران آن‌ها را مورد مداقه قرار می‌دهد. ارتباطات سنتی و حوزه عمومی، زیرساخت‌های ارتباطات سنتی و تعریف ارتباطات سنتی دیگر مباحث این فصل را تشکیل می‌دهد. آقای دکتر فرقانی در پایان فصل اول با اذعان به این که ارایه یک تعریف جامع و مانع از ارتباطات سنتی ساده نیست، ارتباطات سنتی را گونه‌ای از ارتباطات می‌نامد که بر پایه باورها، تاریخ، فرهنگ و عقاید عمومی جامعه شکل گرفته و در عین‌حال آن‌ها را ترویج و تقویت می‌کند. غالبا میان‌فردی و چهره‌ به چهره است و ساخت و محتوای نخبه‌گریز و عوام‌گرا دارد. در این نوع ارتباطات، دریافت بازخورد و عکس‌العمل مخاطب، سریع و آنی است و ارتباط دوسویه و متقابل نیز به راحتی برقرار می‌شود. بنابراین، شبکه ارتباطات سنتی، اغلب به معنای واقعی، ارتباطی (دوسویه) عمل می‌کند و نه رسانه‌ای (یک‌سویه).
نویسنده فصل دوم را به سطوح و ساختار های ارتباطات سنتی اختصاص داده است.
مراکز و نهادهای ارتباطات سنتی، پیام‌ها و محتوای ارتباطات سنتی، ارتباط‌گران سنتی و شیوه‌های عملکرد ارتباطات سنتی، سطوحی هستند که نویسنده آن‌ها را در فصل دوم شرح داده است.عمده‌ترین مراکز ارتباطات سنتی از نظر نویسنده عبارت‌اند از: مساجد، تکایا و حسینه‌ها، مجالس روضه‌خوانی و وعظ و خطابه، حوزه‌های علمیه، بازارها، قهوه‌خانه‌ها، زورخانه‌ها، عتبات متبرکه، حمام‌های عمومی، میدان‌گاه‌ها و بازارچه‌های محلی، کاروان‌سراها و نیز شب‌نشینی‌ها و دید و بازدیدهای دوره‌ای میان افراد خانواده، دوستان یا اهالی یک محله و منطقه. از نظر نویسنده هر یک از این مراکز ارتباطات سنتی خود یکی از نهادهای جامعه مدنی به حساب می‌آیند و در زمانی که این نوع جامعه مدنی در غرب شکل نگرفته بود در ایران با قدرت عمل می‌کرد و نقش اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خود را به خوبی در تنظیم روابط گوناگون میان مردم و نیز بین مردم و حکومت ایفا می‌کرد.
فصل سوم را نویسنده به بازشناسی برخی از ارتباط‌گران، پیام‌ها و شیوه‌های ارتباطات سنتی اختصاص داده است. در این فصل پاره‌ای از عناصر، عاملان و شیوه‌های ارتباطات سنتی و برخی وجوه اشتراک و تمایز آن‌ها با نظریه‌ها و اصول امروزی حاکم بر ارتباطات نوین به اجمال مورد بررسی و مداقه قرار گرفته است.
وعظ، خطابه، سخنوری و سخنرانی، تعزیه، نقالی و انواع آن (نقالی پهلوانی و حماسی، نقالی‌های مذهبی و نقالی‌های تفریحی) مهم‌ترین عناصر ارتباطات سنتی هستند که در این فصل بررسی شده‌اند. پایان‌بخش این فصل بحث مربوط به ویژگی‌های ارتباطات سنتی است. مهمترین مشخصه‌ها و ویژگی‌های ارتباطات سنتی دراین کتاب به شرح زیر آمده است:
1. ارتباطات سنتی، عمدتا میان‌فردی و چهره به چهره است و از عمق، قدرت و تاثیرگذاری زیادی بر مخاطب برخوردار است.
2. در ارتباط سنتی، ارتباط‌گر غالبا در معرض دید و دسترس مخاطبان است.
3. شخصیت، خصوصیات فردی و رفتاری، صدا و حالات چهره و قیافه در ارتباطات سنتی نسبت به ارتباطات نوین نقش تعیین‌كننده‌تری در موفقیت یا عدم موفقیت ارتباط دارد.
4. در ارتباط سنتی از ابزارهای تكنولوژیك و پیچیده یا استفاده نمی‌شود و یا استفاده محدودی به عمل می‌آید. ارتباطات سنتی به طبیعت زندگی انسان نزدیك‌تر است.
5. واژگان و فرهنگ بیان، در ارتباطات سنتی به فرهنگ توده بسیار نزدیك است.
6. ارتباط‌گران سنتی غالبابا مردم، در كنار آن‌ها و در پیوند و ارتباط مستقیم با توده‌ها به سر می‌برند.
7. تعدد و تنوع و در عین‌حال غیررسمی بودن مراكز و نهادها و نیز ارتباط‌گران سنتی، امكان اعمال كنترل و سانسور را بر آن‌ها كاهش می‌دهد.
8. پیام‌های شبكه ارتباطات سنتی از حیث شكل و محتوا به زبان و درك مردم نزدیك‌تر است.
9. تبلغ در ارتباطات سنتی غالبامستقیم و صریح صورت می‌گیرد و از صفات ارزشی در آن به وفور استفاده می‌شود. افراد و اشیاء در ارتباطات سنتی ممدوح‌اند یا مذموم، مشروع‌اند یا نامشروع، سیاه‌اند یا سفید و معمولا حد وسط در آن به ندرت وجود دارد.
10. پایگاه‌ها و نهادهای ارتباطات سنتی اغلب چند منظوره‌اند و برای امور و مقاصد مختلف مورد استفاده قرار می‌گیردند.
فصل چهارم كتاب درباره نقش شبكه ارتباطات سنتی در برخی از جنبش‌های اجتماعی ایران است. در این فصل نویسنده نقش برخی از ارتباط‌گران سنتی (مانند علما، روحانیون و بازاریان) و نیز بخشی از نهادها و مراكز ارتباطات سنتی را در بسیاری از قیام‌ها و نهضت‌ها، جنبش‌ها و انقلاب‌هایی كه در این فصل مطرح شده و مورد بررسی قرار گرفته‌اند و نقش شبكه ارتباطات سنتی در آن‌ها نشان داده شده است. عبارت‌اند از: خیزش مردم در جنگ ایران و روس، نهضت تنبباكو، انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی.
سخن پایانی
كتاب "درآمدی بر ارتباطات سنتی در ایران" همچنان كه در مقدمه‌ كتاب به قلم استاد ارجمند، آقای دكتر معتمدنژاد آمده است، نخستین اثر و ماخذ فارسی در حوزه مطالعات تخصصی مربوط به ارتباطات سنتی را در بر دارد و از لحاظ كیفی برای خوانندگان و علاقه‌مندان به این حوزه جالب توجه خواهد بود.
در عین‌حال باید منتظر بود تا آقای دكتر فرقانی مطالعات و تحقیقات خود در مورد ارتباطات سنتی در ایران را تكمیل كنند و "بر مبنای چهارچوب پژوهش‌های ارتباطی كلاسیك راجع به گردانندگان و همكاران ارتباطات، وسایل و امكانات ارتباطی، پیام‌ها و محتواهای ارتباطی، شناخت مخاطبان ارتباطات و آثار اجتماعی ارتباطات... سنتی" آثار ارزشمند و كامل‌تری منتشر كنند.

ثانيه
خجسته
روزنامه ايران
سروش
علامه طباطبايي
مركز رسانه ها